ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքի անվտանգային ռիսկերը

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, տ. գ. թ․, դոցենտ Ջուլիետա Թադևոսյանի հետազոտությունը:

Ավարտվեց 21-րդ դարի երկրորդ տասնամյակը: Նախորդ դարավերջին Հայաստանը ժառանգեց աշխարհում արդեն լուրջ սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ առաջացրած մի այնպիսի երևույթ, ինչպիսին է պարտքային ճգնաժամը:

Ինչո՞ւ և ինչպե՞ս այն առաջացավ Հայաստանի Հանրապետությունում: Ի՞նչ վտանգներով է այն հղի: Եվ կարելի՞ է արդյոք այն մեղմել…

Ինչպես վկայում է համաշխարհային տնտեսության զարգացման փորձը, պարտքային պարտավորությունների ստանձնումը ցանկացած պետությանը թույլ է տալիս լուծել կարճաժամկետ և երկարաժամկետ որոշ խնդիրներ, մասնավորապես տիրապետել բյուջետային կարգավորման գործիքի, որը կարող է նպաստել պետության տնտեսական ռազմավարության իրագործմանը, աջակցել առաջնահերթ ներդրումային ծրագրերի իրականացման նպատակով լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավմանը, վճարային հաշվեկշռի պակասուրդի կարգավորմանը, կայուն տնտեսական աճին, պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորմանը և այլն: Այս շրջանակներում ի հայտ են գալիս նաև բացասական երևույթներ՝ հատկապես պարտքային պարտավորությունների սպասարկման, վարկատուներից կախվածության ուժեղացման և ամենաանհանգստացնողը՝ երկիրն ազգային տնտեսական անվտանգության տիրույթում հայտնվելու տեսանկյուններից:

Անկախացումից հետո Հայաստանը նույնպես այլ երկրների նման դիմեց արտաքին ֆինանսավորմանը երկրում իրականացվող վերափոխումներին աջակցելու նպատակով: Բնականաբար, կուտակվեցին պարտքային պարտավորություններ միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների, օտարերկրյա պետությունների, ինտեգրացիոն խմբավորումների նկատմամբ:

Ինչպես համաշխարհային տնտեսության, այնպես էլ ՀՀ տնտեսության զարգացման գործում հիշյալ գործընթացներն իրենց սուր դրսևորումներն ունեցան հատկապես վերջին՝ 2008թ. ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից հետո:

Այսօր աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում պարտքային պարտավորություններն արտացոլող իրավիճակն անհանգստացնող է, լի բազմարկչային ազդեցություններով ու հետևանքներով: Վերջերս Համաշխարհային բանկը հրապարակեց «Միջազգային պարտքի վիճակագրություն 2020» զեկույցը[1], որում մասնավորապես նշվում է, որ միջազգային պարտքը, չնայած դանդաղ տեմպերով, այդուհանդերձ աճում է՝ հատկապես ցածր և միջին եկամտով երկրներում:

Արդ, ինչպիսի՞ն է պարտքային պարտավորությունների իրավիճակը ՀՀ-ում, որքանո՞վ է այն կառավարելի մոտակա տարիներին, ինչպիսի՞ն է լինելու պարտքի և դրա սպասարկման հետ կապված հետագիծը, վարվող հարկաբյուջետային քաղաքականությունն ի զորո՞ւ է նպաստելու երկրի մակրոտնտեսական ու ինչո՞ւ չէ ներդրումային դաշտի ակտիվացմանն ու օրինաչափորեն նաև՝ պարտքի կայունությանն ու հետագա նվազմանը, հաջորդիվ նաև առկա խնդիրների լուծմանը սեփական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման միջոցով: Եվ, վերջապես, նշյալ տիրույթում կա՞ն արդյոք ռիսկեր, որոնք կարող են սպառնալ երկրի տնտեսական անվտանգությանը:

Փորձենք պարզաբանել առավել ռիսկային հարցադրումները:

90-ականների սկզբից մինչև 2008թ.՝ ավելի քան երկու տասնամյակ, պետական պարտքը դրսևորել է աճի դանդաղ միտումներ, մասնավորապես զրոյական պարտքի բեռից 1991թ. մինչև 1577.1 մլն ԱՄՆ դոլար՝ 2008թ.: Հաջորդ 9 տարիների ընթացքում՝ 2008-2017թթ., ՀՀ կառավարության արտաքին պարտավորությունները բացարձակ մեծությամբ գրեթե քառապատկվել են՝ 1425.2 մլն ԱՄՆ դոլարից հասնելով 4 893.4 մլն ԱՄՆ դոլարի[2], հարաբերական մեծությամբ նույնպես քառապատկվել է՝ ՀՆԱ-ի նկատմամբ 16,4%-ից հասնելով 58%-ի: Մտավախությունն այն է, որ պարտքի բեռը պետական բյուջեի և տնտեսության վրա սկսում է ավելի շոշափելի ազդեցություններ ունենալ: Եվ, միաժամանակ, անհանգստացնող է այն, որ մոտակա տարիներին շարունակվում է ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքի ծավալների աճը: Ի դեպ նշենք, որ դեռևս 2015թ. իրավիճակային անհանգստություններից ելնելով՝ «Պետական պարտքի մասին» ՀՀ օրենքում կատարվեցին փոփոխություններ[3], որոնց համաձայն՝ «պետական պարտք» բառերը փոխարինվեցին «կառավարության պարտք» բառերով: Արդյունքում, պետական պարտքի «վտանգավոր» սահմանը ժամանակավորապես ընդլայնվեց[4], և հնարավորություն ընձեռնվեց ավելացնել պետական պարտքը միայն կառավարության պարտքի մասով՝ շրջանցելով Կենտրոնական բանկի արտաքին պարտքը:

Հետազոտության շրջանակներում ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքի ուսումնասիրության համար ընտրված ժամանակահատվածում համապատասխան ցուցանիշների վերլուծությունը վկայում է, որ դրանք դարձյալ դրսևորել են աճի միտումներ[5]: Այսպես, 2017թ. ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքը կազմել է 4893.4 մլն ԱՄՆ դոլար՝ բացարձակ մեծությամբ գերազանցելով 2009թ. համապատասխան ցուցանիշը 2427.54 մլն ԱՄՆ դոլարով կամ 198.4%-ով: Հաջորդիվ, 2018թ. ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքի ծավալը նախորդ տարվա նկատմամբ աճել է 89.4 մլն ԱՄՆ դոլարով կամ 1.8%-ով՝ կազմելով 4982.0 մլն ԱՄՆ դոլար: 2019թ. այն կազմեց 5298․1 մլն ԱՄՆ դոլար՝ նախորդ տարվա նկատմամբ աճելով 6,3%-ով կամ բացարձակ մեծությամբ՝ 315.3 մլն ԱՄՆ դոլարով: Մինչդեռ, 31.01.2020թ. դրությամբ ՀՀ կառավարության արտաքին պետական պարտքը նվազել է 32.1 մլն ԱՄՆ դոլարով[6], սակայն ըստ 2020թ. պետական բյուջեի ուղերձի՝[7] 31.12.2020թ. կառավարության արտաքին պարտքը կկազմի 5 339.4 մլն ԱՄՆ դոլար: Կնշանակի, կառավարության արտաքին պարտքը սպասվող տարում հաստատված կանխատեսումների համաձայն՝ կդրսևորի աճի միտում, այն կավելանա 41.3 մլն ԱՄՆ դոլարով[8] կամ 0,8%-ով: Ինչ խոսք, պարտքի աճը դանդաղում է, և ինչպես վկայում են ՀՀ 2020-2022թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի (ՄԺԾԾ) կանխատեսումները (ՀՀ կառավարության պարտքի կառավարման 2020-2022թթ. ռազմավարությունը)՝ ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքը, կամ չենք սխալվի, եթե ասենք Հայաստանի արտաքին պետական պարտքի ծավալները դեռևս վտանգավոր չեն մակրոտնտեսական կայունության ապահովման տեսանկյունից[9] նաև ըստ միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների մեթոդաբանության՝ Համաշխարհային բանկ, Արժույթի միջազգային հիմնադրամ: Ինչպես վկայում են փաստացի ցուցանիշները և համապատասխան կանխատեսումները, ՀՀ Կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշը միջնաժամկետ կանխատեսումների համաձայն՝ կդրսևորի նվազման միտումներ: 2019թ. այն կազմել է 49,9%՝ 2018թ. համապատասխան ցուցանիշին զիջելով 1,4%-ով, իսկ միջնաժամկետ կանխատեսումներին՝ 2,3%-ով: Սա հիմնականում պայմանավորված է ՀՀ հարկաբյուջետային կոնսոլիդացիայի քաղաքականությամբ, ինչը պարտքի կայունացման ու կառավարության պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի հետագա նվազման համար հիմքեր է ստեղծում: Ասվածի ապացույցն այն է, որ 2022թ. նշյալ ցուցանիշը, ըստ կանխատեսումների, կկազմի 50,5%[10]: Ավելին, ինչպես նշված է ՄԺԾԾ-ի Աղյուսակ 21.1-ի Ծրագրի վերանայված կանխատեսումների համառոտագրում, 2023թ. կնվազի և կկազմի 49,7%[11]:

Այլ կերպ, կառավարության արտաքին պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցության նշաձողը պահպանվում է, ռիսկերը կառավարելի են:

Այդուհանդերձ, կարծում ենք, որ ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքն ունի որոշ խոցելի բաղադրիչներ՝ արտահոսում են ֆինանսական ռեսուրսները և ավելին, համաշխարհային տնտեսության զարգացման ներկա անորոշություններով պայմանավորված՝ անկանխատեսելի են արտարժութային ռիսկերը:

Արդ, որո՞նք են ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքի հնարավոր ռիսկերը:

Այսպես, 2009թ. արտաքին պարտավորությունները կազմել են ՀՀ արտաքին պետական պարտքի 88,8%-ը՝ 2008թ. նկատմամբ կտրուկ աճելով 76,0%-ով: Ընդ որում, ըստ վարկատուների՝ ամենամեծ մասնաբաժինն ունեցել են Միջազգային կազմակերպությունները՝ 67,9%, մասնավորապես Զարգացման Միջազգային Ընկերակցությունը (IDA)՝ 39,1% և օտարերկրյա պետությունները՝ 32,1%, որոնցից ամենախոշոր վարկատուն եղել է Ռուսաստանի Դաշնությունը՝ 16,9%[12]: Ի դեպ նշենք, որ 2009թ.՝ պայմանավորված թե՛ երկրի սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրներով, թե՛ համաշխարհային տնտեսությունից եկող ազդակներով, խոսք անգամ չէր կարող լինել ՀՀ պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումը ներքին աղբյուրների հաշվին իրականացնելու մասին: Ավելի քան մեկ տասնամյակ հետո դարձյալ ՀՀ Կառավարության պարտքի կառուցվածքում գերակշռում են արտաքին պարտավորությունները: Ուստի չի կարելի անտեսել այն մտավախությունները, որոնք կարող են առաջանալ պարտքի բեռի և դրա մարման կարողությունների տիրույթում: 2019թ. համապատասխան ցուցանիշները ևս փաստում են, որ ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքը կազմում է ՀՀ պետական պարտքի 72,3%-ը, ընդ որում, Միջազգային կազմակերպությունները որպես վարկատուներ շարունակում են զբաղեցնել առաջին հորիզոնականը՝ 75,1% և օտարերկրյա պետությունները՝ 24,4%[13] մասնաբաժիններով: Իսկ թե Միջազգային կազմակերպությունները՝ Համաշխարհային բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամն ի՞նչ նպատակներ են հետապնդում զարգացնող երկրներին նման ֆինանսական ռեսուրսներ հատկացնելով, կարելի է պատկերացնել՝ թերևս հպանցիկ հայացք ձգելով վարկային ռեսուրսներից մասհանումների ոլորտային ուղղություններին՝ ենթակառուցվածքներ, մասնավորապես ճանապարհային շինարարություն, շենքային պայմանների բարելավում, ոռոգման համակարգ և այլն: Իհարկե նման մոտեցումն անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարարար պայման է տնտեսության ներդաշնակ և առաջընթաց զարգացման համար, առավել ևս երկարաժամկետ զարգացումների տեսանկյունից: Ուստիև, եթե ասվածին հավելենք ներգրավված ֆինանսական ռեսուրսների՝ նախկինում անարդյունավետ, կոռուպցիոն դրսևորումներով ծախսման փաստը, ապա ակնհայտ են այն ռիսկերը, որոնք կարող են ծագել նման դեպքերում: Գաղտնիք չէ նաև, որ զարգացած երկրների կողմից նման ֆինանսավորման հիմնական նպատակն աջակցությունն է՝ աշխարհի տնտեսական գլոբալացմանը և ոչ աջակցությունը զարգացող երկրներում գիտության ոլորտին, վերամշակող արդյունաբերությանը և այլն:

 Հաջորդ ռիսկային գործոնը ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքն է ըստ տրամադրման արժույթի: 2009թ. տարեվերջին ԱՄՆ դոլարով տրամադրված ֆինանսական միջոցների մասնաբաժինը պարտքի կառուցվածքում կազմել է 20,7%, 2008թ. 3,6%-ի դիմաց: Նույն ժամանակահատվածում SDR-ով վարկերը կազմել են 65%[14]: 2019թ. արտարժույթով ներգրավված պարտքի մասնաբաժինը կառավարության պարտքի կառուցվածքում 79,2% է, որից ԱՄՆ դոլարով պարտքը՝ 43,9%, SDR-ը՝ 21%[15]: Ճիշտ է, դեռևս ամերիկյան դոլարը համաշխարհային փողի թերևս միակ վստահելի դերակատարն է, այդուհանդերձ չմոռանանք ասիական նոր արդյունաբերական երկրներում իննսունականների ֆինանսաարժութային, 2008թ. ֆինանսատնտեսական ճգնաժամերը, որոնք ընդգրկեցին թե՛ զարգացած և թե՛ զարգացող երկրներին: Մինչդեռ ՀՀ կառավարության պարտքի մարման ժամանակացույցը փաստում է, որ մինչև 2047թ․ դոլարային մարումներ ենք ունենալու[16]: Եթե այս շրջանակներում փաստենք այն հանգամանքը, որ ամերիկյան տնտեսական քաղաքականության ներկա ուղղվածությունը ոչ թե ազատ շուկայական հարաբերությունների խորացումն է, այլ հովանավորչական քաղաքականության որոշ գործիքների կիրառման հանդեպ «կարոտախտ»-ը, ապա կարելի է պատկերացնել դոլարիզացիայի ազդեցություններից հնարավոր հետևանքները: Ուստի և դոլարիզացիան իր գործն անելու է: Արտարժույթով գնանշված պետական պարտքը խիստ զգայուն է փոխարժեքի տատանումներին: ՀՀ դրամի անկանոն կամ կտրուկ արժեզրկումը, տնտեսական մի շարք ցուցանիշների վատթարացման հետ միաժամանակ կարող է կտրուկ մեծացնել ինչպես պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը, այնպես էլ պետական բյուջեից պետական պարտքի սպասարկման համար պահանջվող գումարների ծավալները:

Սակայն այս համատեքստում ավելորդ չենք համարում նշել այն դրական միտումը, որ Կառավարության պարտքի պորտֆելի 2020-2022թթ. ուղենշային ցուցանիշներում արձանագրված է, որ ՀՀ դրամով ներգրավված պարտքի կշիռն ընդամենը պարտքի մեջ առնվազն պետք է կազմի 20%[17]: 2019թ. այն կազմել է 20,8%՝ ուղենիշը գերազանցելով 0,8%-ով, իսկ 2018թ. համապատասխան ցուցանիշը՝ 1,7%-ով: Այսինքն, ներքին ռեսուրսների գեներացման հաշվին արտաքին վարկատուներից կախվածության նվազեցումն ունի որոշակի սահմաններ, որոնք հնարավոր չէ անտեսել, և Կառավարությունն աշխատում է այն պահպանել:

ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքի ռիսկերի տիրույթում են նաև տոկոսադրույքները: Կառավարության պարտքի կառուցվածքում աստիճանաբար նվազում է ֆիքսված տոկոսադրույքով պարտքը և, ընդհակառակը, մեծանում է լողացող տոկոսադրույքով պարտքի մասնաբաժինը: Նախ նշենք, որ մինչև 2008թ. ներառյալ ՀՀ արտաքին պետական պարտքն ամբողջությամբ կազմված էր ֆիքսված տոկոսադրույքով տրված վարկերից: 2009թ. ներգրավված արտաքին վարկային միջոցների 72%-ը տրամադրվեց լողացող տոկոսադրույքով, և արդեն տարեվերջին ՀՀ արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքում լողացող տոկոսադրույքով վարկերի մասնաբաժինը կազմեց 34,5%[18]: 2019թ. ֆիքսված տոկոսադրույքով պարտքի մասնաբաժինը 83,8% էր, իսկ լողացող տոկոսադրույքով պարտքի մասնաբաժինը՝ 16,2%: Ընդ որում, 2018թ. դրանք համապատասխանաբար կազմել են 85,0% և 15,0%[19]: Այս դեպքում ևս ուղենիշը պահպանված է: Ֆիքսված տոկոսադրույքով պարտքի կշիռն ընդամենը պարտքի մեջ պետք է գերազանցի 80%-ը[20]: Սակայն նկատվում է դրական միտում․ 2019թ. տարեվերջի դրությամբ այն կազմել է 83,8%՝ նախորդ տարվա համեմատությամբ նվազելով ընդամենը 1,2%-ով: Լողացող տոկոսադրույքներն իրենց հերթին խորացնում են փոխարժեքի ռիսկերը, որոնք, մեր կարծիքով, ամենավտանգավորն են արտաքին պարտքի կառավարման տիրույթում: Գլոբալ շուկայում լողացող տոկոսադրույքով վարկերի դրույքաչափերը պայմանավորված են LIBOR և EURIBOR տոկոսադրույքներով, որոնց վարքագիծը մշտապես ենթարկվում է միջազգային ֆինանսական շուկաների ցնցումներին: Բնականաբար, տրամադրվող վարկերի սպասարկման ծախսերն էապես պայմանավորված են հիշյալ զարգացումներով՝ տնտեսության վրա ունենալով համապատասխան դրական կամ բացասական ազդեցություններ: 

Սակայն պարտքը՝ պարտք, բայց և այնպես դա հարկավոր է վերադարձնել:

Ինչպիսի՞ն է մարումների հետագիծը: Մինչև 2009թ. ՀՀ պետական պարտքի սպասարկումն անհանգստացնող չէր, քանի որ դեռևս մեծ էր արտոնյալ վարկերի տեսակարար կշիռը պարտքի պորտֆելում: Սակայն, երբ Հայաստանը համարվեց միջին եկամտով երկիր, անհամեմատ կրճատվեցին Համաշխարհային բանկի կողմից տրվող արտոնյալ վարկերի ծավալները, և արդյունքում ՀՀ կառավարության պարտքի միջին տոկոսադրույքը սկսեց աճել: Ուստի տրամաբանորեն սպասարկումների հետագիծը նույնպես վերընթաց է․ 2020թ. դրանք համապատասխանաբար 2,5 անգամ կգերազանցեն 2017թ. մակարդակը՝ կազմելով 121.0 մլրդ դրամ: Այս ամենին հավելենք, որ համաշխարհային տնտեսության ֆինանսական գլոբալացման պայմաններում երկրները հնարավորություն ունեն դուրս գալ միջազգային ֆինանսական շուկաներ և թողարկել արտարժութային պետական պարտատոմսեր: Այս շրջանակներում պարտքային պարտավորությունների բեռը «հաղթահարելու» նպատակով 2013թ. ՀՀ կառավարությունը թողարկեց նոր պարտքային գործիք՝ եվրապարտատոմսերը, 7 տարի մարման ժամկետով՝ 700 մլն ամերիկյան դոլարի չափով: Կառավարությունը մինչև 2020թ. դրանց դիմաց տարեկան 30 մլն ԱՄՆ դոլար տոկոս է վճարել, իսկ արդեն 2015թ. թողարկված պարտատոմսերի դիմաց ՀՀ կառավարությունը մինչև 2025թ. տարեկան վճարելու է 35.25 ԱՄՆ դոլար տոկոս: Կնշանակի՝ 2013թ. և 2015թ. ներգրավված միջոցները թանկ էին և ևս մեկ լրացուցիչ բեռ էին բյուջեի համար: Այսինքն, ՀՀ կառավարության պարտքը թանկ էր: Եվ պատահական չէ, որ 2020թ. և 2025թ. պարտքի մարման հետ կապված «սպասումները» հոռետեսական են[21]: Սպասարկվելու են ոչ միայն երկարաժամկետ վարկային պարտավորությունները, այլ նաև եվրապարտատոմսերը[22]: Վերջիններիս սպասարկման հետ կապված արդեն որոշ երկրների իշխանություններ դեֆոլտ են հայտարարել: Սակայն ՀՀ Կառավարությունը ցուցաբերեց ճկուն վարքագիծ, և 2019թ. թողարկվեցին 500 մլն դոլարի նոր արտարժութային պարտատոմսեր՝ եվրապարտատոմսեր, 2020թ. նախատեսված պարտքը մարելու նպատակով: Վերջիններիս ցածր եկամտաբերության շնորհիվ ՀՀ պետական պարտքը կդրսևորի նվազման միտումներ: Արտաքին պարտքի սպասարկման տիրույթում առավել անհանգստություններ կլինեն 2025 և 2029թթ.:

Այսպիսով, կարծում ենք՝ անառարկելի է այն իրողությունը, որ վերջնարդյունքում պարտքը գոյանում է երկրի պետական բյուջեի անհաշվեկշռվածության, եկամուտների և ծախսերի անհամարժեքայնության պատճառով: Գործնականում, պետական բյուջեի անհաշվեկշռվածության մեղմման անմիջական և հասանելի գործիքը մեր երկրում առայժմ արտաքին ֆինանսավորումն է: Իհարկե, փաստ է նաև այն հանգամանքը, որ վերընթաց միտումներ են արձանագրվում ներքին պարտքի հետագծում: Անվիճելի է, որ ներքին պարտքի ծավալների ավելացումն այնքանով է դրական, որ այդ միջոցները շրջանառվում են երկրի ներսում, մինչդեռ արտաքին պարտքի պատճառով ֆինանսական միջոցներն ուղղորդվում են երկրի սահմաններից դուրս:

Փաստ է, որ ՀՀ Կառավարության արտաքին պարտքի ռիսկերից, թերևս, ամենամեծ ռիսկը փոխարժեքի ռիսկն է, ինչն ուղղակի և անուղղակի կապված է Կառավարության պարտքի մեջ արտաքին պարտավորությունների՝ դեռևս բարձր մասնաբաժնի, պարտքի կառուցվածքում լողացող տոկոսադրույքով վարկերի տեսակարար կշռի շարունակական ավելացման, արտարժույթով, մասնավորապես ամերիկյան դոլարով պարտքի՝ դեռևս պահպանվող գերազանցության հետ:

Ինչպիսի՞ն է խնդրի կարգավորման ճանապարհային քարտեզը:

Վերջին տարիներին ՀՀ Կառավարությունն իրականացրեց օրենսդրական դաշտի մի շարք կարգավորումներ[23]: Վերջիններս հնարավորություն ընձեռեցին երկիրը դասել արտաքին պարտքի «ցածր և միջին բեռ» ունեցող երկրների շարքին: Սակայն համաշխարհային տնտեսության ներկա և կանխատեսվող զարգացումները վկայում են արտաքին պարտքի դեռևս չլուծվող հիմնախնդրի և դրանով պայմանավորված՝ բացասական ազդակների մասին, որոնցից զերծ չէ նաև Հայաստանի Հանրապետությունը:

Խնդրի լուծման բանալին տնտեսական աճի շարունակական ապահովման մեջ է: Վերջինս ենթադրում է նոր աշխատատեղեր, երկրի մրցունակության բարձրացում, ֆինանսավորվող ծրագրերի առաջնահերթությունների հստակ սահմանազատում, վստահություն վաղվա օրվա նկատմամբ և ամենակարևորը՝ պետական մտածելակերպ:

Ավելի կոնկրետ, պարտքի բեռից «չվախենալու» նպատակով հարկ է.

  • ստեղծել հարկաբյուջետային և առհասարակ, իրավիճակային տնտեսական քաղաքականության այնպիսի հնարավորություններ, որոնք թույլ կտան ֆորս-մաժոր իրավիճակներում իրականացնել համապատասխան կանխարգելիչ միջոցառումներ,
  • ապահովել երկարաժամկետ, կայուն և բարձր տնտեսական աճ, ընդ որում՝ վերջինիս աճի տեմպը պետք է գերազանցի պարտքի աճի տեմպը:
  • ուժեղացնել պարտքային ռեսուրսների օգտագործման ոլորտներում վերահսկողությունը,
  • գործընթացներին հաղորդել թափանցիկություն,
  •  հանրությանը պարբերաբար, ոչ սիրողական, այլ պաշտոնական աղբյուրներից ներկայացնել ֆինանսական ռեսուրսների ծախսման վիճակագրությունը:

Ասվածին հավելենք, որ համաշխարհային տնտեսության մեջ դեռևս ոչ մի երկիր իր տնտեսական հիմնախնդիրները չի լուծել արտաքին պարտքի միջոցով:

Ջուլիետա Թադևոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, տ. գ. թ․, դոցենտ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Միջազգային պարտքի վիճակագրություն 2020, էջ 3, Համաշխարհային բանկ, Վաշինգտոն, 2019թ., International Debt Statistics 2020, 2020 International Bank for Reconstruction and Development / The World Bank, Washington, USA, p. 3

[2] ՀՀ ԱՎԿ, Հրապարակումներ, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը 2018թ. հունվար-նոյեմբերին, 28.12.2018թ., ՀՀ պետական պարտքը (ներքին և արտաքին)

[3] ՀՀ օրենքը «Պետական պարտքի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին, 23.06.2015թ.

[4] ՀՀ օրենքը Պետական պարտքի մասին, հոդված 5

[5] Հետազոտության համար 2009-2019թթ. միջակայքի ընտրությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ համաշխարհային տնտեսության մեջ, ՀՀ-ում մասնավորապես, արտաքին պետական պարտքը զգալի աճեց 2008թ. ֆինանսատնտեսական ճգնաժամից հետո։ Համեմատությունները հետաքրքիր են նաև հետհեղափոխական տարիների տիրույթում՝ 2018թ., 2019թ.՝ 2017թ. նկատմամբ։

[6] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ պետական պարտքի տեղեկագիր, (2020թ. հունվար)

[7] ՀՀ 2020թ. պետական բյուջեի ուղերձ, Երևան, 2019թ., էջ 362։

[8] Հաշվարկները կատարված են հեղինակի կողմից։

[9] Հոդվածում քննարկում ենք միայն ՀՀ կառավարության արտաքին պարտքը՝ ելնելով այն իրողությունից, որ Հայաստանի պետական պարտքի կառուցվածքում գերակշռում է կառավարության արտաքին պարտքը (72,3%՝ 2019թ.), և հնարավոր ռիսկերը դրսևորվում են հատկապես այդ տիրույթում:

[10] ՀՀ 2020-2022թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր 

[11] Նույն տեղում, էջ 382։

[12] ՀՀ պետական պարտքը, Տարեկան հաշվետվություն, 2009թ.

[13] Տեղեկանք 2018-2020թթ. ՀՀ պետական պարտքի վերաբերյալ (հունվար ամսվա վերջի դրությամբ)

[14] SDR՝ Փոխառության հատուկ իրավունք, Արժոյթի միջազգային հիմնադրամի ոչ կանխիկ արժույթն է, պայմանական հաշվարկային միավոր, որի փոխարժեքը որոշվում է չորս ազատ փոխարկելի արժույթների (USD, EUR, GBP, JPY) զամբյուղով: Նշենք, որ զամբյուղում ամենամեծ մասնաբաժինն ամերիկյան դոլարինն է։

[15] Ամսական ամփոփ տեղեկագիր, ՀՀ կառավարության պարտքը 2019թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ, էջ 7։

[16] ՀՀ Կառավարության որոշում, 10 հուլիսի, 2019թ., N 900-Ն, ՀՀ 2020-2022թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր

[17] Նույն տեղում, էջ 7։

[18] ՀՀ պետական պարտքը, Տարեկան հաշվետվություն, 2009թ.

[19] Նույն տեղում, էջ 7։

[20] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, Ամսական ամփոփ տեեկագիր, ՀՀ Կառավարության պարտքը 2019թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ 

[21] ՀՀ 2018-2020թթ. պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր, էջ 673։

[22] Լիբանանի իշխանությունները դեֆոլտ են հայտարարել եվրապարտատոմսերի մարման հետ կապված: Սև շուկայում այդ երկրի ազգային վալյուտան իր արժեքի 60%-ը կորցրել է ամերիկյան դոլարի նկատմամբ։

[23] «Բյուջետային համակարգի մասին», «Պետական պարտքի մասին» օրենքներում կատարվեցին փոփոխություններ, որոնց հետևանքով պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի համար սահմանվեցին նոր թիրախներ՝ 40%, 50%, 60%, ինչը թույլ կտա յուրաքանչյուր իրավիճակում վերանայել Կառավարության վարքագիծը՝ փոխել այն, վերանայել ծախսերը կամ վատթարագույնը՝ ներկայացնել նոր ծրագիր, որը կնպաստի պարտք/ՀՆԱ ցուցանիշի նվազմանը։